129 Papeleira de Brandia

Galería de Fotos

VerVerVerVerVerVerVer
  • Provincia: A Coruña
  • Concello: Lousame
  • Parroquia: San Xoán de Lousame
  • Lugar: Brandia
  • Coord. Xeográficas - Latitude: 42.78774402481537
  • Coord.Xeográficas - Lonxitude: -8.860500454902649
  • Coordeadas UTM: Huso 29 // X 511,41 / Y 4.737,26
  • Clasificación: Fabricación de papel
  • CNAE: 17.12 Fabricación de papel y cartón (Papel de varias calidades)
  • Tipoloxía: Muíño papeleiro de elaboración manual
  • Comarca: Noia
  • Ámbito: Rural
  • Acceso:
    Saíndo de Noia cara a Santiago de Compostela pola Fialla, apartamos á man dereita cara a Portobravo, continuando pola estrada AC-308 cara a Padrón. Aproximadamente no quilómetro 14, cóllese á esquerda un desvío de uns cento cincuenta metros que nos deixa na porta do que fora a papeleira de Brandia.
  • Tipo de propiedade: Privada
  • Visitable: Non

Historia:

A fábrica de papel de Brandia aproveitaba as augas do río de Sóñora, tamén chamado do Castro, de Vilacova, ou de Os Batáns (polo gran número que deles houbo), xa aumentadas trala incorporación das augas do río de San Xusto en Alvariza, localizándose na súa marxe esquerda, a uns seiscentos metros ó nordeste do lugar de Portobravo, na parroquia de San Xoán de Lousame, termo municipal de Lousame na provincia da Coruña.

A captación das augas tiña lugar case no punto de unión do río de San Xusto co río de Vilacova, augas abaixo do muíño papeleiro de Alvariza. Lamentabelmente as obras de construción do abastecemento de augas nese lugar derrubaron a fermosa presa construída para o funcionamento do muíño papeleiro de Brandia.

Fora establecida con anterioridade a 1810 por don Peregrino Riba “del comercio de Villajuan”, quen tratara no devandito ano de incoar preito por mor de dificultar e aínda impedir a construción da fábrica do Castro.

O mesmo que a meirande parte dos muíños papeleiros galegos, a produción estivo bastante diversificada e xunto con papeis de calidade inferior elaborábase tamén papel florete e de naipes.

A crise do comercio colonial das dúas primeiras décadas do século XIX afectaría dobremente a estes muíños papeleiros: por unha banda xa que América era o destino do segmento superior das súas producións, e pola outra porque o peche do mercado americano levou á papelería catalá a voltar cara ó mercado interior, presionando e desprazando a outros produtores.

Porén, a partires da década de 1820 atopamos unha expansión relativamente forte do sector na área noiesa, que contaba en 1846 con sete fábricas e convertíase no principal núcleo papeleiro galego. Consonte Alonso Álvarez, este crecemento relacionase coa a expansión a partir de 1817 da fábrica de tabacos da Coruña, que consumía cantidades notables de papel de estraza para ó envasado das súas producións, e coa vantaxe da área noiesa para o transporte marítimo ata a Coruña.

Aínda que a meirande parte das fábricas de papel establecidas en Galicia destinaban a produción ó mercado galego, as da área de Noia remitían unha parte importante cara a Cádiz e Málaga, e outras localidades do sur español, precisamente aquelas zonas que eran tamén consumidoras de coiros noieses, aproveitando os mesmos canais de comercialización e completando así a simbiose produtiva de ambas industrias.

Coa expansión do papel mecánico ou continuo nos anos sesenta e setenta do século XIX comeza o declive do papel manual, que o sufre principalmente nas calidades inferiores, o papel de estraza, refuxiándose nun maior peso relativo do papel de escribir e de imprimir, de maior calidade e aínda competitivo.

A papeleira de Brandia aparece citada por Miñano en 1826 e figura citada no Indicador de 1864 como propiedade de Martín Riva, mentres que nos Bailly-Bailliere de 1879 a 1884 figura como propietario José Riva Amad.

Aínda que non aparece citada nas Estadísticas de 1934, nin na de 1943, sábese que nos primeiros anos da década de 1950 funcionaba cunha máquina plana continua de noventa centímetros de ancho que elaboraba estraza a partir de recortes e de papel vello, e figura como propiedade de “Papelera de Brandia, S.A.”.

A finais da década de 1960 clausuraríase o estabelecemento de Brandia e a máquina trasladaríase a unha nova fábrica estabelecida no lugar de Vidán, parroquia de San Martiño de Laraño do concello de Santiago de Compostela.

Construcción:

Antes do ano 1810

Abandono:

No ano 1960 trasládase a máquina a unha nova fábrica estabelecida no lugar de Vidán, parroquia de San Martiño de Laraño do concello de Santiago de Compostela.

Descrición:

O proceso de fabricación de papel iniciábase co escollido e clasificación dos trapos almacenados na fábrica segundo as súas fins, reservándose os mellores para a fabricación de papel de calidade superior, destinándose os peores para a fabricación de papel basto, como a estraza ou a estracilla.

Acumulada a cantidade de trapos suficiente para iniciar o proceso, botábanse nun pío chamado podredoiro, engadindo auga e deixando levedar durante un período de tempo de cinco ou seis semanas, ata que a calor da fermentación no podredoiro “queime ó meter a man”. Finalizada esta operación, os trapos reducíanse manualmente a anacos pequenos, con axuda dunha gadaña ou cortador, levándoos a continuación ó muíño de mazos.

Un apresamento construído nunha revolta do río de Vilacoba permitía derivar as augas a unha canle construída na súa marxe esquerda, que tras un percorrido duns trescentos metros, conducíaas ás instalacións da fábrica de papel, onde vertíanse sobre unha gran roda hidráulica vertical de uns dous metros de diámetro.

Esta roda motriz, do tipo gravitatorio de caixóns ou arcaduces, levaba o seu eixe erizado de levas que accionaban os mazos, erguéndoos para bater nas pías ou tinas en que se colocaran os trapos cortados unha vez finalizada a súa fermentación tras a estancia no podredoiro.

Descoñécese a configuración precisa e detallada das instalacións, aínda que pola época da súa construción é moi posible que contase xa con tres grupos de mazos diferenciados para os labores específicos de esfiañado (tres pías de esgazado), afinado (dúas pías de moenda) e desleído (unha pía de homoxeneización da pasta) tras as que se obtiña a polpa ou pasta para a elaboración do papel.

Unha vez obtida a pasta de papel procedíase ó seu callado vertendo unha pequena cantidade de polpa nun molde rectangular co fondo formado por unha fina malla de arames; a auga escoaba a través do mallazo, pero as fibras nel retidas ó enfurtirse formaban unha folla de papel sobre os arames. Esta operación manual era relativamente rápida, rendendo uns oito pregos por minuto cun só operario.

Retirados os pregos dos moldes poñíanse en pía intercalando entre cada un uns panos de la branca sen costuras, os saiales. Despois procedíase ó seu prensado, en prensa ou entre roletes, para escoar a auga sobrante e finalmente deixábanse secar ó aire.

O papel xa seco, que pola súa gran porosidade resulta moi absorbente (papel secante), sometíase entón ó proceso de encolado co zume obtido ó espremer desperdicios xelatinosos de animais moi cocidos. Tras un novo prensado para eliminar o exceso de cola e un novo secado ó aire, o papel “de barba” (polas barbas que quedaban ó sacalo do molde) traballábase no mazo de satinar para darlle o apresto final e eliminar as irregularidades que puidese presentar o acabado, quedando xa listo para ser empaquetado e posto á venda.

Materias Primas:

Trapos, na súa primeira época. Na década de 1950 producía estraza a partires de recortes e de papel vello.

Produtos Elaborados:

Papel blanco de varias calidades

Distribución e comercialización:

Amáis do mercado galego, despachábase dende o porto de Noia cara a outros portos galegos amáis de Xixón, Cádiz e Málaga.

Referencias Bibliográficas:

Alonso Álvarez, L., 1986. Comercio colonial y crisis del Antiguo Régimen en Galicia (1778-1818). La Coruña: Xunta de Galicia. ISBN 84-505-2914-X.

Alonso Álvarez, L., 2001. Las tejedoras del humo. Historia de la fábrica de tabacos de A Coruña, 1804-2000, Vigo: A Nosa Terra y Fundación Altadis.

Asunción Pastor, J., 2002, El papel. Técnicas y métodos tradicionales de elaboración, Parramón, Barcelona. DL NA-2161-2001. ISBN 978-84-34224-10-0.

Bailly-Bailliere, 1879. Anuario del Comercio, de la Industria, de la Magistratura y de la Administración o Directorio de las 400.000 señas de España, Ultramar, Estados Hispano-Americanos y Portugal, publicación anual desde 1879, Madrid: Bailly-Bailliere e hijos.

Basanta Campos, J.L., 1966, “Algunas adiciones a la historia de la fabricación de papel en Galicia del siglo XVIII a nuestros días”, Investigación y Técnica del Papel, núm. 7, enero 1966, p. 23-41. D.L. M-13650-1964.

Basanta Campos, J.L., 1999, “La fábrica de papel de Soutorredondo, en Noia, provincia de A Coruña”, Actas del III Congreso Nacional de Historia del Papel en España, Banyeres de Mariola, Alicante, 1 al 4 de septiembre de 1999, Asociación Histórica de Historiadores del Papel, Consell de Cultura, Educació i Ciéncia de la Generalitat Valenciana, p. 357-394. D.L. CU-316-1999. ISBN 84-482-2243-1.

Carmona Badía, J., y Nadal Oller, J., 2005, El empeño industrial de Galicia. 250 años de historia, 1750-2000, A Coruña: Fundación Pedro Barrié de la Maza. ISBN 84-95892-38-3.

Gayoso Carreira, G., 1965, “La fabricación del papel en Galicia del siglo XVIII a nuestros días”, Investigación y Técnica del Papel, núm. 4, abril 1965, p. 193-223. D.L. M-13650-1964.

Gayoso Carreira, G., 1994, Historia del papel en España, 3 vol., 2ª ed. 2006, Lugo: Servicio de Publicaciones de la Diputación Provincial, p. 195. D.L. S-1455-2006. ISBN 84-8192-003-7.

González Tascón, I., 1987, Fábricas hidráulicas españolas, 2ª ed. 1992, Centro de Publicaciones del Ministerio de Obras Públicas y Transportes (CEDEX-CEHOPU) y Turner Libros, Madrid. ISBN 84-7790-147-3.

Larruga Boneta, E., 1784-1800, Memorias políticas y económicas sobre los frutos, comercio, fábricas y minas de España, con inclusión de los reales decretos, órdenes, cédulas, aranceles y ordenanzas expedidas para su gobierno y fomento, tres series previstas, primera serie de 45 tomos en cuarto, sólo cuatro publicados (Castilla la Vieja, Castilla la Nueva, Extremadura y Galicia), imprenta de Benito Cano, 1787-1800, Madrid.

Madoz Ibáñez, P., 1846-1850, Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar, 16 vol., Establecimiento tipográfico de P. Madoz y L. Sagasti, Madrid, (vol 6-9: Est. Tipografico-Literario Universal; vols 10-11: Imprenta al Diccionario Geográfico, á cargo de José Rojas; vols 12-16: Imprenta del Diccionario geográfico estadístico-histórico de Pascual Madoz). Existe una versión digitalizada y de libre acceso a través de la Biblioteca Virtual de Andalucía: http://www.juntadeandalucia.es/cultura/bibliotecavirtualandalucia [Acceso 17 octubre 2009].

Ministerio de Industria y Comercio, 1934. Estadísticas de la industria del papel y cartón, publicadas de 1934 a 1943, Madrid.

Miñano y Bedoya, S. de, 1826-1828, Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal, 11 vol., Madrid: Imprenta de Pierart-Peralta.

Servicio Sindical de Estadística, 1966. Catálogo de empresas y productos industriales, Madrid.

Verea y Aguiar, J., 1803, Proyecto económico para promover el establecimiento de fábricas de papel en el Reyno de Galicia, Santiago de Compostela.

Viñas y Campi, 1866, El indicador de España y de sus posesiones ultramarinas, Barcelona.

Índice de mapas e planos:

Localización Mapa Topográfico Nacional 1:25.000: Hoja 119-II Noia / Huso 29 // X 511,41 / Y 4.737,26

Data de Actualización:

30 outubro 2010
Xunta de Galicia Ministerio de Industria, Turismo y Comercio Plan Avanza FEDER